De slingeraap staat in bepaalde stromingen van het Boeddhisme symbool voor de onrustige geest. Ik stel aan u voor: Allard de aap. Voor het bedrag van 3,50 heb ik hem geadopteerd uit de beestenboelbak van de Action. Hij maakte zich aan mij kenbaar terwijl ik aan het mediteren was. Ik wilde mijn Monkey Mind leren kennen. Wil je tot diepere inzichten komen voorbij de dagelijkse reuring, dan zul je de geest eerst moeten kalmeren.
Dus je bent op zoek naar rust?
Over dat kalmeren kunnen makkelijk misverstanden en spraakverwarringen ontstaan. Veel mensen zijn op zoek naar rust, en dat is begrijpelijk. We leven in hele snelle, lawaaierige tijden, met niet zelden een hele hoge prestatiedruk. We leven in Nederland in een van de rijkste en gelukkigste landen. Tegelijkertijd is het aantal mensen met klachten zoals overspanning en burn-out nog nooit zo hoog geweest. Hier kom ik straks nog op terug.
Kalmte en rust dus. Maar, het is belangrijk in het kader van meditatie en mindfulness dat we duidelijk zijn over wat we zoeken, en wat mindfulness wel en niet te bieden heeft. Want wat bedoel je als je zegt rust te zoeken? Wil je minder piekeren? Wil je ontspannen? Wil je relaxatie? Of ben je wellicht aan het zoeken naar een staat van gelukzaligheid?
Bij piekeren en stressreductie is het duidelijk: daar kan mindfulness zeker bij helpen. Veel mensen hebben hier baat bij, al blijft het een kwestie van uitproberen. Daar ‘moet’ je dan wel even de tijd voor nemen, want de effecten van mindfulness beoefening zijn pas duidelijk na een paar weken oefenen. Het is een beetje vergelijkbaar met het trainen in de sportschool, daar zie je ook niet direct resultaat van.
Wil je ontspannen of lekker relaxen? Dat kan, maar dan loop je het risico dat je bij mindfulness bedrogen uitkomt. De onrust die je in je geest ervaart wordt namelijk in veel gevallen veroorzaakt door de slingeraap: die springt van tak naar tak, drukt op allerlei knopjes, trekt met gemak allerlei laatjes open en maakt er soms best een bende van. Daarnaast is het ook nog eens een briljante verhalenverteller, die soms heel zinnige dingen zegt, maar meestal niet.
Voor ontspanning en relaxatie kun je denk ik daarom beter naar de sauna gaan, of meditaties gebruiken gericht op ontspanning en relaxatie. Laat ik duidelijk zijn: met beide is helemaal niets mis. Ik doe dat zelf ook met grote regelmaat. Elke ‘aanpak’ dient zijn eigen doel. Het doel van mindfulness is niet om te ontspannen of om rustig te worden. Het leert je om je aandacht te richten, de slingeraap stil te laten zitten, en daarmee je bondgenoot te maken. We willen graag dat onze meditatieve beoefening vredig verloopt. Mediteren als alles voor de wind gaat is geen kunst. Juist als het taai wordt, heb je sleutelmomenten te pakken die je echt verder helpen.
Train je Monkey Mind
Maar hoe maak je deze slingeraap (de Monkey Mind) tot je bondgenoot? Dat begint allereerst met de erkenning dat hij er is! Vervolgens is het belangrijk dat je jezelf niet tegen de slingeraap verzet. Dat is een reflex die we maar al te vaak (volautomatisch) hebben: hij maakt me onrustig, dus ik wil rust. Hij verteld vervelende verhalen, dus ik wil positief denken.
Als je de slingeraap beter leert kennen en hem zijn bestaansrecht geeft, dan zul je er achter komen dat hij het goed met je voorheeft. Je moet hem alleen de aandacht geven die hij verdient, en in de praktijk is dat vaak: gaan zitten, luisteren en observeren. Zonder in discussie te gaan, zonder hetgeen dat hij zegt vast te klampen of weg te duwen. Zelfs als het heel onaangenaam is wat hij allemaal over je uitstort, dan nog is het niet je vijand. Hij neemt zichzelf soms net even iets te serieus. Je hoeft niet alles te geloven wat hij zegt!
En daar zit heel vaak de kneep: als je direct voor waar aanneemt wat hij allemaal zegt, dan leidt het geloof in dat verhaal tot een vervelend gevoel in je lijf, waar je dan weer het liefst zo snel mogelijk vanaf wil. En je snapt hem al: die vorm van verkramping leidt tot een vicieuze cirkel.
Je kan het zien als wolken die door de lucht drijven. Soms zijn de wolkjes vriendelijk, soms zijn ze gitzwart, er zijn wolkeloze dagen, en soms is er de hele dag niks anders dan regen, wind en onweersbuien. Laat ze gewoon komen en gaan. Het heeft geen nut om de wolken proberen weg te blazen, blauwe luchten te willen als ze er niet zijn of te doen alsof een zwarte donkere wolk grijs of wit is.
Contrasteren
Veel mensen willen van een bepaalde verkramping en/of rotgevoel af. Een veelvoorkomende neiging is dan om het tegenovergestelde te gaan doen. Bijvoorbeeld het blijven herhalen van positieve affirmaties, of het gebruik van middelen zoals alcohol, drugs, seks, eten etc. Maar iedereen die deze tactiek toepast, weet dat dit tijdelijk werkt als een soort shot om je even lekker te voelen. Zodra het middel is uitgewerkt komt de ellende weer in alle hevigheid terug, als een strandbal die je onder water drukt en even later toch vol in je gezicht terugveert.
Ik spreek uit ervaring. Mijn reden om mindfulness te leren kennen, was het op een andere manier leren omgaan met afwijzing. Dit in plaats van te vluchten in alcohol en wiet. Dat volledige verhaal lees je hier.
Het mooie is, dat wanneer je enig inzicht kunt verwerven in oorzaak en gevolg, je op een hele andere manier kan omgaan met de lastigheden en grilligheden die het bestaan je nou eenmaal onherroepelijk voor de voeten gooit. Mindfulness biedt daar een opening en handvatten voor. Want zelfs al lijkt je leven volmaakt gelukkig, het zal een keer ophouden te bestaan. Dat is de aard van de vergankelijkheid.
De kalmering voorbij
Om de ‘diepere’ inzichten te kunnen waarnemen achter de dagelijkse ‘ruis’, moet dat aapje wel even zijn gemak gaan houden. Zie het, erken het, luister ernaar, weet dat het je bondgenoot is, maar neem het niet altijd even serieus en af en toe mag je ook gewoon zeggen: nu even niet.
Wat in elk geval niet verstandig is, is de slingeraap in een kooitje stoppen of aan de ketting leggen. Dat staat gelijk aan alle andere tactieken die niet werken, of op zijn best voor hele korte duur. De slingeraap gaat dan alleen maar meer weerstand en spanning opbouwen. Zodra het losbreekt zal het laten weten dat het zijn ‘werk’ moet inhalen. Dat leidt weer tot gedoe en verkramping, daar wil je weer vanaf en zo gaat het dansje weer verder.
Voor mij ligt meerwaarde van deze vorm van beoefening in de diepere inzichten en het verruimen van je bewustzijn. Dat is dus een van de redenen dat ik mensen probeer aan te moedigen om mindfulness een tijdje vol te houden. Als de slingeraap eenmaal heeft geleerd dat het ook stil kan zitten, dat het niet altijd bezig hoeft te zijn, dan ga je vanzelf over van de kalmerende geest naar de inzichtsmeditatie.
Deze werkwijze staat echter in groot contrast met de snelle en maakbare wereld waarin we leven, waarin het niet meevalt om nog echt de tijd voor iets te nemen. Alles moet snel, efficiënt en directe bevrediging is vaak wat we willen. Ik bestel nu iets op het internet, dat moet morgen binnen zijn. Ik vol me rot, daar wil ik nu vanaf! Ik verveel me, dus ik wil entertainment. Hier is niets op tegen, ik vind dat zelf ook allemaal heel prettig. Maar het is wel belangrijk om te beseffen dat dit niet altijd zo werkt, en ook niet altijd gaat zoals wij het liefste zouden willen.
Boeddhisme gaat niet over geluk
In een aantal boeddhistische tradities zijn de oefeningen om de geest te kalmeren, de voorbereidende oefeningen voor de diepere inzichtsmeditaties. Deze kalme geest is dus niet het hoofddoel, maar een aangenaam bijverschijnsel. Het brengt een soort gelijkmoedigheid, waardoor je niet meer telkens aan het wankelen wordt gebracht als het leven even tegenzit.
Ook daarom vind ik het ‘een gemiste kans’, als mensen het laten bij die eerste fase. De geest is gekalmeerd, dat was het doel, dus nu kunnen we weer verder. Mindfulness wordt daarmee ook weer een nieuwe (quick) fix of shot. Dat terwijl er nog zoveel meer te ontdekken valt. En het mooie is, dat kan en doe je uiteindelijk helemaal zelf.
Door de gekalmeerde geest voelen mensen zich prettiger en daarmee gelukkiger. Dat heeft er ook toe geleid dat mensen het Boeddhisme vaak zien als een geluksreligie. Van mij mag je het Boeddhisme daar voor gebruiken, maar laten we niet vergeten dat Boeddha wegliep uit het paleis. Die was niet happy in zijn leven van luxe en decadentie. Boeddhisme gaat niet over geluk. Het gaat over de schuring en imperfectie (dukkha) dat deze wereld niet voldoet.
Natuurlijk mag iedereen voor zichzelf weten hoe ver ze met mindfulness gaan. Ik zet me er wel voor in om mensen te laten ervaren dat er meer is dan de ‘spirituele fastfood’ van de frikandel speciaal die even vult, maar niet voedt. Mindfulness inzetten als ‘paracetamol voor de ziel’ vind ik geen goed idee.
McMindfulness
Om nog wat dieper in te gaan op mindfulness als ‘paracetamol voor de ziel’, daar is een woord voor in het leven geroepen: McMindfulness. Deze term staat voor een aantal uitingsvormen:
- Wat het probleem ook is, mindfulness is de oplossing.
- Het blijven hangen in de kalmering, om je even lekker te voelen, zonder problemen bij de bron aan te pakken.
- Het reduceren van systeemfouten en maatschappelijke problemen tot een individuele verantwoordelijkheid.
Dan kom ik nu even terug op wat ik in het begin vertelde. Het aantal mensen met klachten zoals overspanning en burn-out is nog nooit zo hoog geweest. Ik begrijp het als geen ander dat je op zoek gaat naar verlichting van je klachten. En ja, iets als mindfulness of meditatie in het algemeen, kunnen daar echt wel bij helpen.
Tegelijkertijd (ook ter bescherming van jezelf) is het wel belangrijk dat oorzaak en gevolg hierin niet worden omgedraaid. Stel, jij meld je op je werk bij HR of je leidinggevende omdat de werkdruk te hoog is, dan zou het zomaar kunnen dat je hulp aangeboden krijg in de vorm van een leefstijlcoach en misschien ook mindfulness. Als dat helpt is daar niet zoveel op tegen. Het wordt wel een probleem als het daarbij blijft, en er niet ook heel kritisch gekeken wordt of er inderdaad sprake is van een te hoge werkdruk, of zaken als een angstcultuur etc. Mindfulness mag op dat moment niet misbruik worden om het probleem volledig jouw verantwoordelijkheid te maken.
Mr. Mindfulness?
Een treffend voorbeeld maak ik af en toe zelf mee in mijn omgeving: “Hoezo heb jij daar last van? Jij bent toch helemaal Mr. Mindfulness?” Uh wellicht, maar wat wil je daarmee zeggen?
- Dat ik nooit tegenslag ervaar?
- Dat ik niet overvraagd kan worden?
- Dat ik alles van me af kan laten glijden?
- Dat lastigheden mij niet raken?
Zo werkt het niet. Zo’n opmerking is eerder een uiting van spirituele bypass. We moeten niet vergeten dat elk hulpmiddel dat werkt voor een bepaalde groep mensen, een evengrote groep kent waarbij het niet werkt. Mindfulness is breed inzetbaar, dat klopt, maar het past niet bij alle problemen, en is niet geschikt in alle situaties. Daar moeten we reëel in zijn.
Daar staat tegenover dat er ook goede resultaten zijn bereikt, en dat heel veel mensen er baat bij hebben. Mindfulness kun je inzetten als hulpmiddel bij stressreductie en piekeren, en je kan het onderdeel maken van je leven als een filosofische, spirituele of levensbeschouwende praktijk met de bijpassende beoefening.
Ik zou niet meer zonder willen, en ben blij dat ik Allard de aap tot mijn bondgenoot heb kunnen maken. En hoewel boeddhisten vaak spreken over Monkey Mind, volstaat uiteindelijk elke vorm die bij je past. Zo heeft een vriend van mij Corry de octopus. Nog een ander voorbeeld: het maken verschillende personages voor de verschillende aspecten van je persoonlijkheid. Mensen zijn veelvormig en daarom is het belangrijk dat je doet wat past bij jou.
Zelf aan de slag met meditatie en mindfulness?
Ben je benieuwd naar mindfulness en andere (boeddhistische) meditaties? Kijk dan ook eens op mijn meditatiepagina, Spotify en YouTube kanaal.
