Over mindfulness bestaan best wat misverstanden. Dat is jammer, want dat leidt tot ‘verkeerde’ ideeën over wat mindfulness wel en niet is. Om teleurstellingen te voorkomen voor, tijdens -en na de cursus, nemen we hier de belangrijkste misverstanden onder de loep.
Stel jezelf eens de vraag: kan ik ooit ergens anders zijn dan in het hier en nu? Het antwoord is: nee. Je bent altijd in het hier en nu. De vraag is alleen: hoe ben je in het hier en nu en hoe verhoud je jezelf hiertoe?
Zelfs als je overspoeld wordt door moeilijke gevoelens of emoties, of dat je gedachten aan het evalueren bent, aan het plannen bent: het gebeurt allemaal in het nu. Het nu laat zich niet vastpakken. ‘Zoeken’ naar het hier en nu is een beetje vergelijkbaar met een vis die op zoek is naar water.
Mindfulness draait om het kijken naar de realiteit. Wat voel ik nu? Wat denk ik nu? Geloof ik deze gedachten? Wat gaat er door mij heen? Hoe verhouden al deze gedachtes, gevoelens en sensaties zich tot elkaar? We observeren het en kijken ernaar, zonder er direct iets aan te willen veranderen of ontspanning te willen bereiken. Het is observeren wat er is, zonder oordeel. Daarbij klampen we niets vast, drukken niets weg en trekken ons er ook niet van terug, ongeacht of datgene wat je voelt of denkt prettig is of onprettig.
Het is heel goed mogelijk dat je ontspannen wordt van een mindfulness sessie (of dat je bijzondere / diepgaande ervaringen) krijgt en daar is niets mis mee. Binnen mindfulness zijn dat alleen geen doelen om naar te streven. Als je ontspanning of bijzondere ervaringen verwacht, valt het vaak tegen omdat je dan gaat oefenen met een gericht doel. Je doet er goed aan om de methode te beoefenen, maar elke verwachting over het resultaat los te laten.
Wil je mediteren om jezelf even lekker te voelen en te ontspannen? Dan zijn daar andere technieken voor die daar beter op inspelen. Mindfulness bereik je door meditatie, maar niet alle meditatie is (of leidt tot) mindfulness. Overigens kun je de verschillende methoden prima naast elkaar gebruiken, dat doe ik zelf ook.
In de oefeningen die we bij mindfulness doen hoor je regelmatig de opdracht ‘kijk ernaar zonder oordeel’. Waarom eigenlijk? Omdat we heel vaak automatisch oordelen zonder eerst goed (naar de feiten) te kijken. Daar mag een beetje ruimte ontstaan, vandaar deze instructie. Het is dus zeker niet zo dat je alles maar goed moet vinden of nergens meer een mening over mag hebben. In tegendeel, het kan heel goed zijn dat je na een tijdje beoefenen erachter komt dat je heel lang iets gedoogd hebt wat onacceptabel is, waardoor je nu wel je grenzen beter kan aangeven, bijpassende actie kan ondernemen.
Datzelfde geldt ook voor ‘accepteren’. Binnen de oefeningen accepteer je dat wat er is (zoals het nu is) als een gegeven feit. Natuurlijk wil dat niet zeggen dat je niets aan je situatie mag veranderen, of nergens zou mogen ingrijpen als dat wel nodig is. Ik kan het niet vaak genoeg benadrukken: accepteren is niet hetzelfde als berusting. Ook hier gaat het om de automatische piloot versus een weloverwogen keuze. Als je moeite hebt met het woord accepteren dan kun je ook het woord erkenning gebruiken.
Uiteindelijk gaat mindfulness om het reflecteren, observeren en waarnemen van de geest en het bewustzijn. Dit reikt veel verder dan alleen ‘het hoofd’ of ‘het verstand’ Observeren en waarnemen is niet hetzelfde als je hoofd leegmaken, stoppen met denken of vervelende gedachten vervangen voor positieve gedachten. In mindfulness zijn we veel bezig met het lichaam en de ademhaling, pas daarna gaan we de geest verkennen en reflecteren. Met mindfulness zit je dus niet ‘in je hoofd’.
Daarbij vind ik het ook goed om op te merken, dat er naar mijn idee ook niet echt een tegenstelling is tussen ‘hoofd versus hart’ en ‘voelen versus denken’. Naar mijn inzicht zijn dat variaties van hetzelfde bewustzijn, die elkaar niet tegenstaan of uitsluiten.
Voorbeeld: je kunt met water een wijnglas en een bierglas vullen. Het water zal zich aanpassen aan de vorm van het glas, maar het is daarmee nog steeds water, los van de vorm die het aanneemt. In dit voorbeeld is het water het bewustzijn, en zijn het bierglas en wijnglas ‘hart en hoofd’ of ‘voelen en denken’.
Denk je aan meditatie, dan denk je wellicht al snel aan ontspannende muziekjes, wierrook, speciale kussens en een kalme stem die je rustig laat ademen. Dat alles zorgt ervoor dat ook mindfulness een zweverig imago heeft gekregen. In mijn oefeningen is al het bovenstaande niet aan de orde. Het gaat om het observeren van de realiteit zoals die zich aandient, zodat je bewust wordt en indien nodig bijpassende actie kan ondernemen.
Mindfulness beoefenen is een actief proces, en kan soms best confronterend zijn. Zoals bij punt twee ook is aangestipt, mindfulness is geen methode om je ‘even lekker te voelen’, maar wel om goed te leren voelen.
Natuurlijk kan mindfulness leiden naar nieuwe of diepgaande inzichten, maar dat hoeft niet en dat is (net als bij ontspanning) op zijn best een prettige bijkomstigheid. Zeker geen doel op zichzelf. Hoe meer je dat nastreeft des te meer je niet kijkt naar de realiteit zoals deze nu is.
Ergens klinkt dat tegenstrijdig. Immers ben je op zoek naar een manier om beter om te leren gaan met stress, piekeren, moeilijke emoties, pijn etc. Toch is ‘doen door niet doen’ het in veel gevallen het meest effectief. Zonder verwachtingen over het eindresultaat bereik je meestal het meest.
Omdat de boeddha na 40 dagen mediteren verlichting bereikte (en mindfulness via vipassana een oorsprong kent in het boeddhisme) wordt nog wel eens gedacht dat het beoefenen van mindfulness je op een ander bewustzijn brengt waar ‘niet-beoefenaars’ niet komen.
Mindfulness is geen bijzondere realiteit ‘achter’ de werkelijkheid, die zou leiden tot verlichting (wat dat ook mag zijn) of eeuwig geluk. De alledaagse werkelijkheid is wat ertoe doet.
Zoals geldt voor veel technieken en methoden, kun je ook mindfulness inzetten op verschillende manieren. Heel zelf gecentreerd, maar ook heel compassievol en in waardigheid voor de ander. In sommige situaties moet je eerst voor jezelf zorgen (zoals in een vliegtuig waar de zuurstofmaskers naar beneden komen) en in andere situaties kan het heel heilzaam zijn om (tijdelijk) je eigen beslommeringen te parkeren en even over je eigen schaduw heen te stappen, ten bate van hulp en compassie aan de ander.
Het oefenen met mindfulness kan je ook zien als het goed laten samenwerken van een orkest. Hoe professioneel de muzikanten ook zijn, ze stemmen altijd hun instrument voordat ze gaan spelen, en zonder dirigent wordt het al snel een zooitje. Mindfulness kan je ook zien als de dirigent met de baton. Daar heb jij baat bij, en jouw omgeving heel waarschijnlijk ook.
Mindfulness kun je op allerlei manieren inzetten, van stressreductie tot zelfinzicht. Je kiest zelf hoever je hierin wil gaan. In het westen wordt mindfulness vaak aangeboden als een toegankelijke ‘seculiere’ methode. Seculier staat bewust tussen haakjes, omdat mindfulness weldegelijk boeddhistische waarden cultiveert. Denk hierbij aan: compassie, mededogen en aandacht etc. Soms wordt er zelfs gesteld, dat mindfulness zonder deze waarden geen mindfulness is.
De kans is reëel dat als je eenmaal gaat beoefenen (en dat een tijdje blijft doen) je ook dit soort waarden gaat cultiveren. Dat kan een waardevolle verrijking van je eigen praktijk zijn. Zeker als het je lukt om ‘de daad bij het woord te voegen’. Tegelijkertijd is het belangrijk om je eigen menselijkheid te erkennen, met alle mooie kanten én onvolkomenheden.
Ook (ervaren) mindfulness beoefenaars en trainers zijn niet gevrijwaard van de grilligheden van het bestaan. Ook zij hebben hun eigen blinde vlekken en maken fouten. Voorkom dat je in de valkuilen stapt van spirituele-bypass en toxische positiviteit. De: ‘ik sta hierboven’ of (impliciete) ‘ik ben spiritueler dan jij’ valkuilen. Merk je dat je daar in zit? Wees er dan mild voor, maar neem dan wel een U-bocht, want die valkuilen worden alleen maar dieper.
“Mindfulness kan je misschien helpen, om iets beter te leren leven met de persoon die je nu bent”
Edel Maex | Psychiater